Author : Keti Kurdovanidze
„გულში დიდი ეჭვი ჩაუვარდა. ეხლა მარტო იმის დარდი ჰქონდა, შეეტყო — რაში ტყუვდება: იმაში, რომ ეს მართალი თვალთმაქცობაა და ტყუილი ჩამორჩობა, თუ მართალი ჩამორჩობაა. სწორედ გითხრათ, პირველში მოტყუებას, უფრო ჰთაკილობდა მისი გული: აბა თვალთმაქცობამ ტყუილი მართლად როგორ უნდა მაჩვენოს ამ დროულ კაცსაო. და მართალი-კი რომ ტყუილი გამომდგარიყო, ეგ არაფერი; მაგას როგორღაც უფრო ადვილად ჰყაბულდებოდა ჩვენი პეტრე.“
ასე ფიქრობს ილია ჭავჭავაძის მოთხრობის „სარჩობელაზედ“ ერთ-ერთი პერსონაჟი, ხნიერი პეტრე, რომელიც მოედანზე ადამიანის ჩამოხრჩობის საყურებლადაა მისული, თუმცა არ სჯერა, რომ სასიკვდილო განაჩენის აღსრულებას ესწრება, მოედანზე მომხდარი თეატრალური წარმოდგენა ჰგონია და ამ აზრს იქ შეკრებილი მხიარული და მოფუსფუსე ხალხის ჩვეულებრივი, ყოველდღიური გუნება-განწყობაც უმაგრებს. თუმცა პეტრე ბოლომდე არც ამაშია დარწმუნებული, რომ რასაც ხედავს, თვალთმაქცობაა.
ასე დგება პეტრე დილემის წინაშე - თუ ეს თვალთმაქცობაა, მაშინ, რატომ ჰგავს ასე სიმართლე, და თუ ეს სიმართლეა, მაშინ რატომ ჰგონია თვალთმაქცობა? აი, ამ კითხვას ვერ უძებნის პასუხს „ჩვენი პეტრე“, სამაგიეროდ იცის, რა ურჩევნია - თვალთმაქცობა სინამდვილედ მიიღოს და შერცხვეს თუ ის, რაც ტყუილი ჰგონია, სიმართლე აღმოჩნდეს, ამიტომაც შერცხვენას სიმართლის უარყოფას ამჯობინებს.
„პეტრეს დილემის“ განზოგადებით ილია ჭავჭავაძე ქმნის არა ინფანტილურ პერსონაჟს, არამედ -„ინფანტილურ მოქალაქეს“, როგორც სოციო-კულტურულ ტენდენციას, რომელიც დღესაც ცოცხალი და აქტუალურია.
სიმართლისა და ტყუილის გარჩევა, აი, რა არის მოთხრობაში პეტრეს პრობლემა, ჩვენს დღევანდელობაში კი - ამაყი ქართველისა, რომელიც შიშობს, რომ სიმართლემ შესაძლოა მისი პიროვნება ჩამოშალოს, ამიტომ სიმართლის უარყოფა პეტრესთვის იქცევა თავდაცვის ფორმად, ხოლო ტყუილის მიღება - ფსიქოლოგიურ კომფორტად. სიმართლე კარგავს მნიშვნელობას, რადგან ის ემოციურად არ შეესაბამება მის მიერ აღქმულ რეალობას, ტყუილი კი რეალობად აღიქმება, რადგან ის არ ეწინააღმდეგება პეტრეს სიმართლეს, მის პირად ილუზიას. რაც უფრო აშკარაა ეს რეალობა, მით უფრო ძლიერი ხდება მისი უარყოფის სურვილი. პეტრე ყველაზე მეტად მაშინაა დარწმუნებული, რომ წარმოდგენას უყურებს და არა ადამიანის სიკვდილით დასჯას, როდესაც სახრჩობელაზე შემზარავად იკლაკნება მომაკვდავი: „დილამდი რომ სულ ეგრე იქნივო ფეხები, მაინც არ დაგიჯერებ“, - ამბობს პეტრე, მაგრამ მიუხედავად ამისა მაინც ეჭვდება - „იქნება მართლა ჩამოარჩეს!“.
მერყევ მოქალაქეს ამ კითხვებზე პასუხი არ გააჩნია, ამიტომაც ცდილობს პასუხისმგებლობა მუდმივად სხვას დააკისროს, თავის ფიქრებზე პასუხი სხვებისგან მიიღოს.
პეტრეს, რომელსაც თითქოს სჯერა, რომ თეატრალურ წარმოდგენას უყურებს, დასტური მაინც გარეშე პირებისგან სჭირდება, მოხუცისთვის მათი აზრი უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე საკუთრი განსჯა და სინდისის კარნახი, რომელიც ეუბნება, რომ ადამიანის ჩამოხრჩობის ყურება უკიდურესი ამორალობაა. პეტრეს გარშემო მოფუსფუსე, მოლაპარაკე, მოცინარი და მოვიშვიშე ხალხი ის სოციალური და პროპაგანდისტული წნეხია, რომელიც დღეს ადამიანებს სინდისის უკანასკნელ ნიშნებს უკვალოდ უქრობს და იმ სარჩობელაზე რუსული რეჟიმის მომაკვდინებელი განაჩენის თანამონაწილედ აქცევს. და ასე ხდება მხოლოდ იმიტომ, რომ თუ შეცდომას აღიარებს, გამოვა, რომ თურმე 14 წელი ტყუილს ებღაუჭებოდა, ამიტომ ურჩევნია რეალობაზე უარი თქვას და ოცნებაში გააგრძელოს ცხოვრება.
რეალობის აღმის პრობლემას ქმნის სუსტი განსჯის უნარი და, აქედან გამომდინარე, მუდმივი შიში, რომ არ მოტყუვდეს. ეს მენტალური დამოკიდებულება დღესაც ცოცხალია. ინფანტილური ადამიანები ცდილობენ მოერგონ კოლექტიურ ემოციურ სტანდარტს და ჯიუტად უარს ამბობენ თვითგანსჯაზე, რადგან ინფანტილური მოქალაქის წარმოსახვითი რეალობა ფაქტებს კი არ ეფუძნება, არამედ კოლექტიურ ნარატივებს, რომელებიც მას ემოციურად ამშვიდებს.
თუ პეტრე ინფორმაციულად მიბმულია მოედანზე შეკრებილ ხალხთან, მის თანამედროვე პროტოტიპს სოციალური ქსელები, პროპაგანდისტული მედია, იდეოლოგიური კლიშეები უყალიბებს რეალობის განცდას.
პეტრეს დილემის ყველაზე ძნელად გადასაჭრელი საკითხია პასუხისმგებლობის აღება. ამიტომაც ურჩევნია, ეჭვი ჰქონდეს, ვიდრე რამეს გაარკვევს, ტყუილი სიმართლედ მიიჩნიოს, საკუთარი შეცდომის მიმართ ლოიალური იყოს. ეს ინფანტილური თავდაცვითი მექანიზმია, რადგან ასეთ მოქალაქეს არ გააჩნია მყარი მორალური კრიტერიუმები, ის სიტუაციური მორალის მიხედვით ცხოვრობს. მაგალითად, მისთვის უსიამოვნო ფაქტია ადამიანის სიკვდილით დასჯა, მაგრამ ის მაინც ესწრება ჩამოხრჩობის სცენას, რადგან ამაზე ირგვლივ არავინ რეაგირებს.
სიტუაციური მორალი, ერთი მხრივ, იცავს მას სინდისის ქენჯნისგან, მეორე მხრივ კი, არ ავალდებულებს საკუთარი შეცდომის აღიარებას.
პეტრე „დროულ კაცად“ თვლის თავს, ალბათ, მიაჩნია, რომ გამოცდილი, გამჭრიახი, გონიერი ადამიანია და თუ ის თვალთმაქცობას სიმართლედ მიიღებს, მაშინ მისი თვითშეფასება ჩამოიშლება, მისი ჭარმაგობა განსჯისა და დაცინვის საგნად იქცევა, თავად კი მოტყუებული დარჩება. ამიტომაც ურჩევნია, ზღაპარი მოიგონოს და დაიჯეროს, ვიდრე საკუთარი ავტორიტეტი ეჭვქვეშ დააყენოს.
სწორედ ეს არის ცრუ ნეგატივისადმი ტოლერანტობა ანუ სიმართლის გაყალბება, რაც სრულ კომფორტს უქმნის „ინფანტილურ მოქალაქეს“, ის ვეღარ ხედავს საფრთხეს, რადგან ეს საფრთხე მის წარმოდგენაში წინასწარ ჩამოყალიბებულ სურათს ეწინააღმდეგება. მაგალითად, ვეღარ აღიქვამს ოკუპაციას, რადგან ეს პროპაგანდის მიერ მისთვის წინასწარ ჩამოყალიბებულ „მშვიდობის იდილიას“ არღვევს და შეუმჩნეველს ხდის სისტემურ ბოროტებას, რადგან ის ყოველდღიურობაში ნორმალიზებულია. ჩამოხრჩობა მოედანზე შეკრებილთათვის ჩვეულებრივ მოვლენად აღიქმება, როგორც ყოველდღიურად უდანაშაულო ადამიანების ცემა, დაპატიმრება და გასამართლება.
რუსული რეჟიმის არსებობა ბევრისთვის რეალობად არ აღიქმება, სამაგიეროდ, სახელისუფლებო პროპაგანდის მიერ შექმნილი ილუზიაა სიმართლე, რადგან ეს უკანასკნელი ნაკლებად აზიანებს მათ პირად წარმოდგენებს. თუმცა ასეთი ადამიანები მუდმივად დამარცხებული არიან და ეს მათი არჩევანია, რადგან სირცხვილი მათთვის უფრო მტკივნეულია, ვიდრე მარცხი.
ასეთია ტრადიციული ქართველის სოცაღქმა დღესაც. საზოგადოება მკაცრად აყალიბებს მორალურ სტანდარტს: თუ ვიღაც საზოგადოებას ატყუებს, ეს არ არის პრობლემა და არც გაყალბებული რეალობის ავტორისადმი აქვს ვინმეს პრეტენზია, მთავარია თვითონ არ მოტყუვდეს, კომფორტულად იგრძნოს თავი და სულაც აღარ ანაღვლებს, სინამდვილეში როგორ რეალობაში ცხოვრობს ან იცხოვრებს მომავალში.
ისტორიულად ქართველ საზოგადოებაში მაღალი იყო მორალური ეჭვის კულტურა, ადამიანები ცდილობდნენ, არ მოტყუებულიყვნენ ახლობლებისგან, სოციუმისა და ნათესავებისგან. ტყუილის სიმართლედ მიღება — სოციალურ საფრთხედ მიიჩნეოდა; ხოლო სიმართლის ტყუილად მიჩნევა — ნაკლებად სარისკო საქმედ. ამიტომაც ვერ იჯერებს დღემდე ინფანტილური ქართველი, რომ 14 წელია რუსული რეჟიმი საქართველოს მიწასთან გასწორებას ცდილობს და ურჩევნია იფიქროს, რომ ეს ხელისუფლების თამაშია, რათა ომი თავიდან აგვაცილოს გონივრული კომპრომისით.
პეტრეს მსგავსად, ინფანტილური ქართველის ფსიქოლოგიური შიშიც ის არის, რომ ოპოზიციის „თვალთმაქცობამ“ მოტყუებული არ დატოვოს, რაც მის თვითშეფასებას, სოციალურ სტატუსსა და „დროული ანუ ბრძენი კაცის“ ავტორიტეტს გაანადგურებს. ამიტომაც ჯიუტად ეწინააღმდეგება მწარე სიმართლის აღიარებას, რომ 2012 წელს თავისი სამშობლო ერთი კალმის მოსმით რუსებს ჩააბარა. ამის აღიარება ბევრისთვის დღემდე ნიშნავს არა პოლიტიკური რეალობის შეცნობას, არამედ პირადი ცხოვრებისეული არჩევნის ფიასკოს, ამიტომაც თვალს ვერ უსწორებს მძიმე რეალობას და ურჩევნია სიმართლესა და კონფორმისტულ ილუზიას შორის მერყეობა.
პეტრეს დილემა არ არის წარსული, არც ლიტერატურაა, ეს ჩვენი დღევანდელი ფსიქოლოგიური მდგომარეობაა, რომელიც მანამ არ შეიცვლება, სანამ მახინჯი ოცნება გვეყოლება სიმართლის სადარაჯოზე.
